SẮC MÀU KATU - Hội Hướng Dẫn Viên Du Lịch

Hội Hướng Dẫn Viên Du Lịch

Bản tin hướng dẫn viên du lịch Việt Nam

Đặt Quảng Cáo

test banner

Post Top Ad

Responsive Ads Here

SẮC MÀU KATU

Bài: Trần Đức Anh Sơn - Ảnh: Trần Tấn Vịnh


“Nền nghệ thuật Katu chỉ có thể ra đời từ một nền văn minh tương đối cao, với những gì còn lại đang bị mai một nếu chúng ta không làm gì để cứu vớt chúng”. Le Pichon, Les chasseurs de sang (Những kẻ săn máu), BAVH, No 4/1938.
Katu là một tộc người thiểu số trong 54 tộc người ở Việt Nam, có ngôn ngữ thuộc ngành Katuic, nhóm Môn - Khmer, hệ Nam Á, sinh sống chủ yếu ở phía bắc dãy Trường Sơn, trên địa bàn các huyện: Đông Giang, Tây Giang, Nam Giang (tỉnh Quảng Nam); Hòa Vang (thành phố Đà Nẵng); Nam Đông, A Lưới (tỉnh Thừa Thiên Huế). Họ từng là chủ nhân của một vùng đất rộng lớn ở Trung bộ Việt Nam, trải dài từ dãy Trường Sơn ở phía tây cho đến vùng đầm phá tiếp giáp biển Đông. Văn hóa Katu đã đóng góp vào kho tàng văn hóa của các dân tộc thiểu số ở Trường Sơn - Tây Nguyên những di sản kiến trúc, điêu khắc độc đáo; những tập tục, lễ hội đặc sắc, những bộ trang phục tinh xảo, đầy màu sắc…
Là một trong số ít tộc người thiểu số ở khu vực Trường Sơn - Tây Nguyên biết trồng bông, xe sợi, nhuộm màu và dệt vải, người Katu đã sáng tạo nên những bộ trang phục với lối dệt tinh xảo, màu sắc tinh tế và những kiểu thức hoa văn sinh động và bí ẩn như chính nền văn hóa của họ.
Trang phục Katu sử dụng năm sắc màu cơ bản là: đen, xanh thẫm, trắng, đỏ và vàng, chế biến thuốc nhuộm từ các loài thảo mộc tự nhiên. Trong đó, màu đỏ và màu đen là hai màu được ưa chuộng nhất, đặc biệt là trên các bộ trang phục họ mặc khi tham gia lễ hội. Lễ hội là lúc người Katu gặp gỡ, giao hòa, cộng cảm với thần linh và tổ tiên, những người đang cư ngụ trên các tầng trời. Màu đỏ và màu đen là những sắc màu dễ nhận thấy từ trời cao nên được thể hiện trên trang phục để thần linh và tổ tiên dễ nhận biết. Mặc khác, người Katu cho rằng đỏ là màu của máu, của linh hồn nên được thần linh và tổ tiên ưa thích. Vì thế, ngoài việc mặc trang phục có màu đỏ và màu đen là chủ sắc, “người Katu còn có tục dùng các tấm vải thiêng màu đỏ để làm mái các ‘ngôi nhà thần’, nơi các già làng dùng máu của gà và trâu hiến sinh để mời gọi thần linh và tổ tiên về thụ lễ”. (Tạ Đức, Tìm hiểu văn hóa Katu, Huế: Thuận Hóa, 2002).
Tùy theo chức năng và loại hình, trang phục Katu có sự khác biệt về màu sắc. Đối với các loại trang phục hàng ngày, màu đen và màu trắng là những sắc màu chính, còn trang phục lễ hội thì luôn hội đủ năm màu cơ bản, cùng những sắc màu pha trộn giữa các màu cơ bản để tạo nên sự phong phú, hài hòa cho trang phục. Trang phục dành cho người già hoặc của nam giới thì các sắc màu chính vẫn là đen, đỏ và trắng, trong khi, trang phục của phụ nữ và trẻ em thì thường có thêm màu xanh thẫm, màu vàng và màu hồng.
Sự độc đáo, cũng là điều làm nên giá trị của trang phục Katu thể hiện ở cách dệt tinh xảo và kỹ thuật tạo hoa văn điêu luyện. Mỗi bộ trang phục Katu là một tác phẩm dệt hoàn chỉnh và hoàn toàn không có dấu vết của việc cắt may. Khi đặt sợi vải vào khung dệt cũng là lúc người thợ dệt đã hình dung mục đích sử dụng và hình dáng sau cùng của tác phẩm mà họ đang tạo tác. Người Katu không dệt sợi thành vải để cắt may thành khố, áo, sau đó mới trang trí hoa văn cho những khố, áo ấy. Mỗi sợi vải màu đưa vào khung sẽ được đặt đúng vị trí cần thiết để tạo thành những kiểu thức hoa văn đã định hình trong đầu người thợ dệt. Khi tấm vải hoàn tất, cũng là lúc bộ trang phục Katu đã thành hình theo ý đồ người dệt. Chỉ cần thêm vài động tác khâu nối là hoàn tất một bộ trang phục.
Hoa văn trên trang phục Katu được tạo thành từ nhiều kỹ thuật dệt khác nhau, như dệt trơn, dệt hoa văn gợn sóng, dệt hoa văn cài hạt cườm… Chủ đề hoa văn trang trí cũng rất đa dạng: hoa văn vũ trụ (mặt trời, mặt trăng, tinh tú); hoa văn thực vật (các loài hoa cỏ, thảo mộc hiện hữu trong trong môi trường sống của họ như: măng tre, cây mây, cây tarâm, hoa pơlơm, lá atút); hoa văn động vật (rồng, voi, rắn, rùa, nhện nước, rết, cá trê, chim grooc, chim tring); hoa văn đồ vật (lưỡi kiếm, cung tên, mũi tên, ngọn chông, chày cối, nhà cửa); hoa văn hình học (hình tam giác, hình thoi, hình chữ nhật, các dải hồi văn kỷ hà); hoa văn con người (vũ điệu ya ýa, vũ điệu tung tung, hình người chăn trâu, người uống rượu cần…).
Ya ýa và tung tung là hai kiểu hoa văn đặc thù trên trang phục của người Katu. Hoa văn ya ýa là hình những phụ nữ đang nhảy múa, tiếng Katu là padil ya ýa, còn hoa văn tung tung là hình những người đàn ông đang nhảy hội trong lễ đâm trâu hoặc trong nghi lễ săn đầu người, một tập tục cổ xưa của người Katu. Đây cũng là những hình xăm phổ biến trên cơ thể của người Katu thuở trước. Nếu hoa văn tung tung chỉ có trên trang phục nam giới, thì hoa văn ya ýa xuất hiện ở cả trang phục của nam giới và nữ giới, nhưng nhiều nhất vẫn là trên trang phục lễ hội của các thiếu nữ Katu. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng motif ya ýa của người Katu rất gần gũi với motif etua (hồn ma) hay motif kea (rùa) trong văn hóa Marquesas ở Polynesia và những motif hình ếch trong nghệ thuật của nhiều tộc người ở Đông Á, Đông Nam Á và một số tộc người da đỏ ở Bắc Mỹ. (Tạ Đức, Tìm hiểu văn hóa Katu, Huế: Thuận Hóa, 2002).
Trang phục Katu là sự thể hiện chân thực đời sống kinh tế - xã hội, phản ánh văn hóa và cảm quan nghệ thuật của họ. Ở đó, ta có thể bắt gặp những nét kỳ ảo, những huyền thoại đầy bí ẩn với cái nhìn ngộ nghĩnh và hồn nhiên về thế giới quan nguyên thủy, lẫn sự điêu luyện trong kỹ thuật đan dệt và sự sắc sảo, tinh tế trong cách thức phối màu và tạo hoa văn. Chính điều này đã làm nên nét hấp dẫn, sự lôi cuốn đối với những ai lạc bước vào vương quốc của sắc màu trang phục Katu.
[Nguồn: Heritage Fashion 81; Mar-Apr 2013]

THE COSTUMES OF THE KATU

Story: Trần Đức Anh Sơn - Photos: Trần Tấn Vịnh
“Originating from the great civilization, the Katu art has been disappearing so that actions should be taken immediately in order to save such amazing culture”. Le Pichon, “Les chasseurs de sang” (Blood hunters), BAVH, No 4/1938.
The Katu people a one of 54 groups of ethnic minorities in Vietnam. They speak the Katuic language, a branch of the Mon-Khmer language in Asia, and live mainly in the Truong Son Mountains of central Vietnam, in areas such as Dong Giang, Tay Giang, Nam Giang (Quang Nam Province), Hoa Vang (Da Nang City), Nam Dong and A Luoi (Thua Thien Hue Province).
The Katu used to control a large part of central Vietnam, stretching across the west of the Truong Son Mountains out to the lagoons bordering on the Eastern Sea. Their culture features a rich architectural and sculptural heritage and unique festivals and costumes.
The Katu are among the most advanced group in Central Highlands of Vietnam in the art of cotton agriculture, spinning, dyeing and weaving. Their costumes are finely woven and patterned with vivid and mysterious figures. The five major colors of the Katu’s costumes are black, dark blue, white, red and yellow, all made with nature dyes. Red and black are two most popular colors for festivals, worshipping gods and ancestors. The Katu belive red and black are the most visible color from the sky, and thus they Katu wear these costumes so the gods and their ancestors can see them
The Katu also say tha red is the color of blood and the soul and thus it can be easily recognized by the spirits on the top of sacred structures. According to Ta Duc, an ethnologist on Katuic studies: “The Katu people continued to use the sacred red cloth to roof their spiritual houses, where the elders of the village used the blood of the sacrificed chickens and buffalos to call for the spirits and the ancestors to accept their offerings”.
Each type of the Katu’s costumes has a different colors scheme and functions. Daily outfits are usually black and white. For other occations Katu elders and men usually wear black, red and white clothing, while Katu women and kids wear dark blue, yellow and pink clothes. Katu costumes are unusually exquisite thanks to finely woven patterns and beadwork. Every outfit created by the Katu weavers is a complete textile work made without sewing, meaning that the weavers must know the purposes and the final shapes of the garments that they are making in advance. They do not weave and cut the textiles into pieces, or sew the pieces together to make clothing before dyeing or pattern the final clothes. The weavers instead form the patterns by threading colored yarns directly on the looms. As soon as the textile work is finished, the clothing is also complete.
Designs on Katu clothing are meaningful as well as decorative. Patterned represent the universe (the sun, the moon, the stars); plants (such as bamboos, rattan trees, taram tree, polom flowers, ‘atut’ leaves); animals (dragons, elephants, snakes, turtles, spiders, centipedes, catfish, grooc birds, tring birds); daily objects (swords, bows, arrows, caltrops, mortar and pestle); geometric figures (triangles, diamonds, rectangles); and daily activities (ya ýa dance, tung tung dance, buffalo tenders, wine drinkers).
Ya ýa and tung tung are two unique patterns on the costumes of the Katu people. The ya ýa describes dancing girls, called padil ya ýa in Katuic language. The tung tung features dancing boys at buffalo killing festivals or in the rituals of headhunters, which was an ancient custom of the Katu. These were also the popular tattoos in the past. The tung tung patterns are only available on men’s clothes while the ya ýa patterns are embroidered on both male and female clothing, especially the costumes of the Katu girls at festivals. Some researchers argued that the motif of the ya ýa is quite similar to the motif of etua (ghost) or kea (turtles) motif in the culture of Marquesas in Polynesia and the motif of frog shaped figures in the local arts of the many ethnic groups in East Asia, Southeast Asia and a number of ethnic Indians in North America.
More than simply fashion, the costumes of the Katu are a vivid record of the socio-economic life, history, culture and art of unique people.
[Source: Heritage Fashion 81. Mar-Apr 2013]
Phơi bông để dệt trang phục.
Cotton drying.

Phụ nữ Katu dệt thổ cẩm.
A Katu woman is weaving brocades.

Chiếc khố hoa của trai làng Katu.
Katu men’s loincloth.

Chiếc mũ của phụ nữ Katu.
Katu female hats.

Thiếu nữ Katu trong bộ trang phục đi lễ hội.
A Katu girl in festive costumes.
Thiếu nữ Katu mặc trang phục dệt hoa văn ya ýa.
The costumes of Katu girls patterned with ya ýa.
Trang phục phụ nữ Katu trong vũ điệu ya ýa.
Katu women are dancing the ya ýa.

Phụ nữ Katu gói bánh cuốc.
Katu women make ‘cuoc’ cake.

Katu women make ‘cuoc’ cake.
The costumes of the Katu children.

Lễ hội, nơi người Katu “khoe” trang phục truyền thống của dân tộc mình.
The Katu locals show off their traditional ethnic costumes at festivals.
Cồng chiêng Katu.
Katu gongs.
Hoa văn ya ýa trên trang phục của thiếu nữ Katu.
The ya ýa patterns on the Katu girls’ clothes.
Lục lạc đồng treo trên gấu áo của người Katu.
The bells made of cooper hanging on the fringes of the Katu coats.
Hoa văn trên khố của đàn ông Katu.
Patterns on Katu men’s loincloth.

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét

Post Bottom Ad

Responsive Ads Here

Pages